उपत्यकाको विभिन्न क्षेत्रमा क्रियाशिल रहेका कृषकहरु आफ्नो कृषि पेशामा सरकारी अनुदान पाएपछि उत्साहित बनेका छन् । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाबाट अनुदान पाएका उपत्यकाका ३ वटै जिल्लाका कृषकहरु उत्साहित बनेका हुन् ।
आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर जिल्लामा संचालन भएको कृषि कार्यक्रमको अनुगमन परियोजना कार्यन्वयन एकाइ भक्तपुरको संयोजकत्व तथा सम्बन्धित जिल्लाका समन्वय प्रमुखको नेतृत्वमा भर्खरै भएको संयुक्त अनुगमनका क्रममा कृषकहरु सन्तुष्ट र उत्साहि पाइएको हो ।
ललितपुर जिल्लाको महालक्ष्मी नगरपालिका वडा नं. ८ देवीस्थानका रमेश सापकोटाले परियोजनाबाट अनुदान स्वरुप ३ लाख ५० हजार रुपैया प्राप्त गरी १९ वटा टनेल निर्माण गरेर के एण्ड मसरुम फर्म संचालन गरिरहेका छन् ।
१८ वर्षदेखि कृषि पेशामा आवद्ध रमेश पहिलोपल्ट अनुदान पाउँदा मख्ख देखिन्थे । ७० लाखभन्दा बढी लगानीमा संचालन गर्दै आएको कृषि फर्मबाट दैनिक १३ सयदेखि १५ सय केजीसम्म च्याउ उत्पादन हुने उनी बताउँछन् ।
त्यस्तै गोदावरी २ की सबिना मानन्धरले बिगत ७ वर्षदेखि सर्वश्रेष्ठ सिड्स प्रा.लि मार्फत् विभिन्न फलफुल तथा तरकारीका बिउ उत्पादन गर्दै आइरहेकी छिन् । परियोजनाबाट विभिन्न मेसिनहरु पाएको बताउँदै उनले यस्तै अनुदान पाएमा अझै उत्पादन बढाउने लक्ष्य रहेको बताइन् ।
कोन्ज्योसोम २ शंखुमा समृद्धि लाकुरी भञ्ज्याङ कृषि तथा पशु फर्म संचालन गर्दै आएका सन्तोष घिमिरे विदेशबाट फर्किएर विगत १२ वर्षदेखि भैसी फर्म संचालन गर्दै आएका छन् । उनी परियोजनाबाट ३ लाख २५ हजार रुपैया सहयोग पाउँदा निकै दंग देखिन्छन् । फर्ममा रहेका ५ वटा भैसीबाट दैनिक ३० लिटर दुध बिक्री गर्ने गरेको उनको भनाई छ ।
जिल्ला समन्वय समिति, ललितपुरका प्रमुख ऋषिदेव फूँयालले ललितपुरमा यो कार्यक्रम निकै प्रभावकारी भएको बताउँदै परियोजनाबाट किसानहरु पनि लाभान्वित भएको बताए । उनले ललितपुरका कृषकहरुका गोठहरु सुधार गर्न गोठसुधार कार्यक्रमलाई अझ व्यापक रुपमा अगाडि बढाउन आवश्यक रहेको समेत जानकारी दिए ।
त्यस्तै कृषि विकास कार्यलय ललितपुरका अधिकृत अर्चना भट्टराईले परियोजनाले एकदमै उपयोगी रहेको बताउँदै यसमा तीनै तहले समन्वय गरेर किसानको वर्गिकरण गरि अनुदान प्रदान गर्न सके कार्यक्रम अझ उपयोगी हुने बताइन् ।
गोदावरी नगरपालिका पशुसेवा विभागका शाखा प्रमुख इश्वर घिमिरेले यो कार्यक्रमले किसानहरुको गोठखोर सुधार भएको अन्य कृषकहरुले पनि सिक्ने अवसर पाएको र आगामी दिनहरुमा पनि यस्ता कार्यक्रमले निरन्तरता पाउनुपर्ने उनको भनाई थियो ।
बिदेशबाट अनुभव लिएर भक्तपुर बालकोटमा फर्म संचालन गरेका सम्राट जोशीले सलाद उत्पादन गर्दै आईरहेका छन् । उनले परियोजनाबाट ५ लाख २२ हजार अनुदान लिएर ग्रीन हाउस निर्माण गरेका छन् । उनकी श्रीमती बिन्दु ओझा एमबिए अध्ययन पुरा गरी ५ वर्ष बैंकको मेनेजरको पद छोडेर श्रीमानश्रीमति कृषि पेशामा लागेको बताउँछिन् । अहिले दैनिक २० किलोसम्म सलाद विक्रि गरेर उनीहरुले मनग्ये कमाइ गरिरहेका छन् ।
चाँगुनारणका विखेश्वर भट्टराईले ४० रोपनी जग्गामा टमाटर खेती गरिरहेका छन् । परियोजनाबाट मेसिन, औजार र आर्थिक सहयोग भएको उनको भनाई छ । आगामी दिनहरुमा थप सहयोग भएमा अन्य जग्गा थप गरेर उत्पादन अझै बढाउने उनले बताए ।
चाँगुनारायणमै ढकाल पोल्ट्री फर्म संचालन गरिरहेका दलबहादुर ढकालले आधुनिक गोठ निर्माण गरि गाईभैसी पालन गर्दै आइरहेका छन् । परियोजनाबाट आफूलाई गोठ निर्माणका लागि अनुदानस्वरुप ३ लाख रुपैया प्राप्त भएको र त्यसले गोठ सुधारका लागि ठूलो सहयोग मिलेको बताउँछन् । ठूलो लगानीमा कृषि पेशा गरिरहेका कृषहरुलाई राज्यले यस्ता अनुदानका कार्यक्रमहरु निरन्तर गर्नुपर्ने उनको भनाई छ ।
१० वर्ष विदेश बसेर आएका कुबेर गिरीले सुपादेउराली एग्रो फार्म संचालन गरिरहेका छन् । विगत ६ वर्षदेखि गिरीराज कुखुरा पालेर चल्ला उत्पादन गरि बिक्री वितरण गर्दै आएका उनले टहरा निर्माणका लागि परियोजनाबाट ३ लाख ५० हजार रुपैया अनुदान पाएको बताउँछन् । अनुदानबाट आफु एकदमै लाभान्वित भएको बताउँदै उनले अब नेपालमै बसेर व्यवसायलाई बढाउँदै लैजाने लक्ष्य रहेको जानकारी दिए ।
अनुगमनका क्रममा जिल्ला समन्वय समिति भक्तपुरका प्रमुख ईश्वर थापाले परियोजनाबाट सही कृषकले अनुदान पाएको र अनुगमन एकदमै फलदायी भएको जानकारी दिए । ‘हामीले दिएको थोरै अनुदान हो त्यसमा वहाँहरुले दशौं गुणा बढी लगानीमा काम गरिरहनु भएको छ ’ उनले भने ।
पछिल्लो समय नेपालबाट युवा विदेशीरहेको परिप्रेक्ष्यमा उनीहरुलाई रोक्न यस्ता परियोजना फलदायी हुने बताउँदै प्रमुख थापाले विदेश जान लागेका र विदेशबाट फर्किएका युवाहरु माझ यस्तो अनुदान आवश्यक रहेको बताए ।
त्यस्तै कृषि विकास कार्यालय ललितपुरका कृषि अर्थविज्ञ क्रान्ति राईले अनुदान दिएपछि अनुगमन एकदमै आवश्यक रहेको र परियोजना एकाइ भक्तपुरले गरेको अनुगमन एकदमै उपयोगी रहेको बताइन् । साथै परियोजनाबाट कृषकहरु पनि एकदमै लाभान्वित रहेको उनको भनाई छ ।
पशुपन्छी विकास शाखा चाँगुनारायण नगरपालिकामा कार्यरत रिदयराम आचार्यले अनुदानको कृषकहरुले सही सदुपयोग गरेको र यस्ता कार्यक्रमहरु धेरैभन्दा धेरै कृषकहरुसम्म पुग्न आवश्यक रहेको बताए ।
नागार्जुन ८ का पाण्डव श्रेष्ठ विगत २० वर्षदेखि गुलाब फुलको खेती गर्दै आइरहेका छन् । नेपाल एग्रो सोलुसन प्रा.लि मार्फत व्यवसाय गर्र्दै आएका उनले यस परियोजनाबाट धेरै लाभ लिएको बताउँछन् । अनुदान स्वरुप साढे ३ लाख रुपैया र कृषि सामग्री, मेसिन औजारहरु परियोजनाले दिएको उनको भनाई छ ।
वार्षिक २ देखि ३ करोडको फुल बिक्री हुने गरेको बताउँदै नेपालका अधिकांश शहरहरुमा आफूले उत्पादन गरेको फुल जाने गरेको उनको भनाई छ । सरकारले आर्थिक रुपमा सहयोग गरेतापनि प्राविधिक रुपमा सहयोग नरहेको उनको दुखेसो छ । ठूलो लगानीमा कृषि गरेका कृषकहरुलाई आगामी दिनमा सरकारले अनुदानका साथसाथै सहुलियत कर्जामा ऋण प्रवाह गरिनुपर्ने समेत उनले माग राखेका छन् ।
अनुदानबाट ३ लाख ५० हजार पाएकी सोही ठाउँकी अन्जना आचार्यले जिप्सी फुल उत्पादन गर्दै आइरहेकी छिन् । पछिल्लो समय बजारमा यो फुलको माग एकदमै बढेको बताउँदै उनी आफू एकदमै सन्तुष्ट रहेको बताउँछिन् ।
विगत ८ वर्षदेखि तरकारी र गाई पालन गर्दै आएकी चन्द्रागिरी नगरपालिकाकी शोभा गिरीले ३२ रोपनी क्षेत्रफलमा टमाटर लगाउँदै आएकी छिन् । परियोजनाबाट आफूले २ पटक अनुदान पाएको बताउँदै उनले यसबाट आफूलाई निकै फाईदा पुगेको बताईन् । साथै यस्ता कार्यक्रमहरु निरन्तर भएमा धेरै कृषकहरुले लाभ लिने उनको भनाई थियो ।
त्यस्तै चन्द्रागिरी नगरापालिकाकै अर्का कृषक रत्नलाल श्रेष्ठले संजिवनी च्याउ फर्म संचालन गर्दै आइरहेका छन् । स्थायी पक्की टहरो निर्माणका लागि अनुदानस्वरुप ३ लाख ९२ हजार रुपैया प्राप्त हुँदा उनी मख्ख छन्. । विगत ९ वर्षदेखि च्याउ खेती गर्दै आएका उनले विशेष गरि कन्ये च्याउ उत्पादन गर्दै आइरहेका छन् । यस्ता कार्यक्रम कृषकहरुका लाागि एकदमै फलदायी रहेको बताउँदै उनले आगामी दिनहरुमा पनि अनुदान मिलेमा थप उत्पादन बढाउँदै लैजाने लक्ष्य रहेको बताए ।
चन्द्रागिरी नगरपालिकामा गिरी नर्सरी एण्ड एग्रिकल्चर संचालन गर्दै आएका जयराम गिरी वैदेशिक रोजगारका क्रममा दुवईमा ८ वर्ष र कतारमा ३ वर्ष बसेर फर्किएर कृषि पेशामा लागेका एक उदाहरणीय कृषक हुन् । विदेशमा राम्रो कमाई हुँदाहुदै नेपालमै केही गर्नुपर्छ भनेर आधुनिक तरिकाले टमाटर खेती गर्दै आएका उनी आफै मालिक भएर अहिले काम गर्न पाउँदा खुशी महशुस भएको बताउँछन् ।
परियोजनाबाट आफूलाई केही भएपनि अनुदान प्राप्त हुँदा ठूलो सहयोग मिलेको उनी बताउँछन् । जंगली भेन्टाको जरामा ग्राफ्टेड गरेर टमाटर खेती गरिरहेका उनले ग्राफ्टेड गरेर टमाटर खेती गर्न सके लामो समयसम्म धेरै उत्पादन लिन सकिने र विरुवामा कुनै किसिमको रोग नलाग्ने बताउँछन् । सरकारले सहयोग गरे नेपालमा कृषिबाट पनि मनग्य आम्दानी गर्न सकिने उनी बताउँछन् । साथै यस्ता अनुदानका कार्यक्रमहरु आगामी दिनहरुमा पनि निरन्तर हुनुपर्ने उनले बताए ।
त्यस्तै सोही स्थानका कृषक राजु गिरीले गिरी कृषि फार्म मार्फत टमाटर खेती गरिरहेका छन् । ५० प्रतिशत अनुदान प्राप्त गरेका उनले ग्राफ्टेड गरेका टमाटरका विरुवा र टमाटर उत्पादन गर्दै आइरहेका छन् । सरकारले दिएको अनुदान अलि कम भएको बताउँदै आगमी दिनमा अलि ठूला अनुदानका कार्यक्रमहरु ल्याउन समेत आग्रह गरेका छन् ।
काठमाडौं उपत्यकाको अनुगमन पश्चात् जिल्ला समन्वय समिति काठमाडौंका समन्वय अधिकारी शिव रिजालले राज्यले पनि थोरै सहयोग गरेमा किसानहरु उत्साहित हुने अनुगमनबाट थाहा भएको बताए ।
कृषकहरुले स्थानीय स्तरमा थुप्रै मानिसहरुलाई रोजगारी दिएको समेत अनुगमनबाट जानकारी भएको उनले बताए । सही कृषकले सही अनुदान पाएको बताउँदै सरकारले यस्ता कार्यक्रमहरु निरन्तर गर्दै जानुपर्ने उनको तर्क छ ।
वरिष्ठ कृषि अधिकृत आशा शर्माले अनुगमन अत्यन्तै महत्वपुर्ण र प्रभावकारी भएको बताईन् ।
उपत्यकाका ३ वटा जिल्लामा कृषि पेशामा लाग्नेहरुमा स्थानीय नभई बाहिरबाट आएर जग्गा भाडामा लिएर कृषि गर्ने कृषकहरु ८० प्रतिशतभन्दा माथि रहेका छन् । त्यसमा अधिकांश विदेश गएर अनुभव लिएर नेपालमै कृषि उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्नेहरु पाइयो ।
काठमाडौं ललितपुर र भक्तपुरका विभिन्न स्थानमा कृषि तथा पशुपालन गर्ने कृषकहरुका लागि परियोजनाबाट ५० प्रतिशत अनुदान प्रदान गरिएको परियोजना कार्यन्वयन इकाइ भक्तपुरका प्रमुख चुडामणी भट्टराईले जानकारी दिए । अनुगमनका क्रममा कृषकहरुबाट राम्रो प्रतिक्रिया, सल्लाह, सुझाव पाएको र उनीहरुले पनि अनुदानको सही सदुपयोग गरेको हुनाले अनुगमन सफल भएको भट्टराईको दावी छ ।
चालु आर्थिक वर्षमा काठमाडौं÷भक्तपुरमा ४ वटा जोन र ललितपुरमा तरकारी र पशुपालनका ६ वटा जोनमा कार्यक्रम संचालन गरेको बताउँदै परियोजना प्रमुख भट्टराईले करिब ५ सय फर्म, सुमह र सहकारीलाई गत आर्थिक वर्षमा परियोजनाबाट सहयोग गर्न सफल भएको जानकारी दिए । त्यस्तै उद्यमशिलता कार्यक्रममा ९४ जनालाई छनौट गरेको जसमध्ये ८३ जनाले कार्यसम्पन्न गरेको उनले बताए ।
यो आयोजना नेपाल सरकारबाट संचालन गरेको दश वर्षे आयोजना हो । करिब ८ वर्ष पुरा भइसकेको छ भने अब बाँकी २ बर्ष छ । अहिलेसम्म यो परियोजना ४८ वटा जिल्लामा संचालन भईरहका छन् भने ७७ वटै जिल्लाका कृषकहरुले लाभ उठाइरहेका छन् ।
आयोजनाबाट संचालन गरेका कार्यक्रमहरु सजिलोसँग किसानको मागमा आधारित भएको र धेरैभन्दाधेरै किसानहरुलाई सहज ढंगले अनुदान प्रदान गरिरहेको कारणले यो आयोजनाप्रति किसानहरु सकारात्मक भएको र यसलाई निरन्तरता दिनुपर्ने माग समेत राख्ने गरेको परियोजना प्रमुख भट्टराईले जानकारी दिए ।
अबको बाँकी २ वर्षमा जोन विकासमा सम्बन्धित कार्यक्रमहरु, क्षेत्र विस्तार गर्ने, उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउने यान्त्रिकीकरण प्रवद्र्धन गर्ने, टनेल निर्माणमा सहयोग गर्ने, सिँचाईमा सहयोग गर्ने, क्षमता अभिवृद्धि गर्ने लगायतका कार्यक्रहरुमा सहयोग रहेने भट्टराई बताउँछन् ।
त्यस्तै केही उद्यमशिलताका कार्यक्रमहरु रहेको र आयोजना क्षेत्रहरु बढाएर अनुदानमा सबैलाई समेट्ने किसिमले क्षेत्र विस्तार गर्दै कार्यक्रमहरु अगाडि बढाउँने लक्ष्य रहेको उनी बताउँछन् ।
